เรื่องพระราชานุกิจพระนิพนธ์

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

จากหนังสือ มหาอานันทานุสรณ์

ที่เรียกว่า พระราชานุกิจ นั้น คือกำหนดเวลาที่พระเจ้าแผ่นดินจะทรงประพฤติพระราชกิจต่าง ๆ ประจำทุกวัน พระเจ้าแผ่นดินในประเทศสยามนี้ ได้ทรงประพฤติมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา และคงประพฤติเป็นทำนองเดียวกันจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์นี้

 

พระราชานุกิจกรุงรัตนโกสินทร์

รัชกาลที่ ๑

๙ นาฬิกา เสด็จลงทรงบาตร

๑๐ นาฬิกา เสด็จออกท้องพระโรง ถวายภัตตาหารเลี้ยงพระสงฆ์ในท้องพระโรง เจ้านายเข้าเฝ้าฯ และช่วยปฏิบัติพระสงฆ์เวลาฉัน พระกลับแล้ว ชาวพระคลังมหาสมบัติกราบบังคมทูลรายงานจ่ายเงินแล้ว เสด็จขึ้นพระแท่นออกขุนนาง ข้าราชการ กรมพระตำรวจเข้าเฝ้าถวายรายงานชำระความฎีกา แล้วเบิกขุนนางเข้าเฝ้าประพาด้วยด้วยอรรถคดี (แต่ในปลายรัชกาลเมื่อทรงพระชรา เสด็จออกตอนเช้านี้ที่พระบัญชรพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ข้าราชการเฝ้าที่ชาลาริมพระที่นั่งอัมรินทร์ฯ ข้างด้านตะวันตก)

เที่ยงวัน เสด็จขึ้นเสวยพระกระยาหาร และประพาสราชกิจฝ่ายใน เสด็จเข้าที่พระบรรทมทรงสำราญพระอิริยาบถ

๑๘ นาฬิกา เสวยพระกระยาหาร

๑๙ นาฬิกา เสด็จออกท้องพระโรง ทรงสดับพระเทศนากัณฑ์ ๑ ชาวพระคลังกราบบังคมทูลรายงานจ่ายสิ่งของต่าง ๆ มหาดเล็กกราบบังคมทูลรายงานการก่อสร้าง พระอาการเจ้านายประชวร และอาการป่วยของพระราชาคณะหรือข้าราชการผู้ใหญ่ซึ่งโปรดให้เอาอาการมากราบบังคมทูล

          เสด็จขึ้นแท่นออกขุนนาง เบิกข้าราชการทั้งฝ่ายทหารและพลเรือนเข้าเฝ้าฯ กราบทูลใบบอกหัวเมือง ประพาสราชการแผ่นดิน และการทัพศึก

          ๒๒ นาฬิกา เสด็จขึ้นเป็นสิ้นพระราชนุกิจประจำวัน แต่ถ้าเวลามีศึกสงครามหรือมีราชการสำคัญ เสด็จขึ้นถึง ๑ นาฬิกา ๒ นาฬิกาก็มี